Verslag: Vincent Weggemans

Je zoekt datasets voor je volgende briljante project, maar waar je ook zoekt: nergens vind je wat je nodig hebt. Datajournalist Jerry Vermanen (Pointer, KRO-NCRV) deelde een aantal van zijn tips en trucs om data te vinden die niet gevonden wil worden. Zijn trackrecord spreekt voor zich: Jerry ontmaskerde directeuren die miljonair zijn geworden van zorggeld, confronteerde downloaders van kinderporno met data en slimme zoektechnieken en werkte samen met Bellingcat en Lighthouse Reports om Nederlandse wapens in conflictgebieden te ontdekken. Daarnaast schreef hij samen met Andrew Dasselaar het Handboek Internetresearch & Datajournalistiek. Daarmee ruimen we meteen een misverstand uit de weg: datajournalistiek is niet iets voor eenzame nerds in donkere hoekjes. Ook in deze tak van de journalistiek gaat het erom wie je kent, want het gebeurt maar zelden dat je een onderzoek helemaal alleen tot een goed eind kunt brengen. Jerry: “Spreek dus koffiedates af, leer elkaar kennen. Online contact brengt je heel ver, maar het echte sparren, elkaar inspireren, dat lukt het beste als je elkaar ook in persoon kent.”

We moeten tevens de Open State Foundation niet vergeten: zij vragen voortdurend informatie op bij de overheid en stellen journalisten in staat daarmee mooie verhalen te maken. Jerry: “En ethische hackers natuurlijk, die zijn via Google vrij eenvoudig te vinden. Spreek met ze af, je loopt altijd weg met een goed idee voor een verhaal.”

Leer nu scrapen!

Voor de technische kant van de journalistiek zit Jerry vol handige tips. Een aantal daarvan heeft hij, wel zo vriendelijk voor de driftige meeschrijver, opgenomen in zijn presentatie, die hij online heeft gezet: bit.ly/vvoj19pointer. Beginnerstips natuurlijk, zoals: gebruik bij zoekacties meerdere browsers (Bing en DuckDuckGo vinden écht andere dingen dan Google), denk bij filetype-searches ook aan oude(re) extensies en vergeet niet hoe handig Google Alerts is. Veel ministeries en andere instituties zijn nog steeds bezig formulieren te digitaliseren – ook daarvoor kun je een Google Alert inschakelen. Kan leuke vondsten opleveren. Maar hij grossiert natuurlijk ook in ‘next level dork shit’, zoals hij dat zelf formuleert. Wie dat bijvoorbeeld wil, kan via zoekmachine Shodan besturingssystemen van satellieten… eh… vinden. Shodan is de zoekmachine voor ‘the internet of things’ en vindt dus aan internet verbonden apparaten, van koelkasten tot smart-tv’s. Jerry: “Eigenlijk alles waarvoor je ‘slim’ kunt zetten, dat kun je hier vinden.”

Het lijkt al snel ingewikkeld, maar bij veel datajournalistiek kom je al een heel end met een simpele spreadsheet. Jerry: “Wat zie je vaak, waar wil je vaker over schrijven? Begin gewoon met info verzamelen en rubriceren; probeer het vier weken en kijk of het wat wordt. Voordeel: je creëert je eigen database, die is waarschijnlijk uniek, en daar kun je zomaar lang mee voort. Zo is Rob Zijlstra van Dagblad van het Noorden ook begonnen. Hij vroeg alle celstraffen op die door de rechtbank in Groningen zijn opgelegd en houdt die stand sindsdien bij. Dat doet de rechtbank zelf niet, dus hij is de enige met die informatie.”

Veel is ook een kwestie van geduld. Zo heeft Jerry met de collega’s van Pointer politievloggers gevolgd: politiemensen met een bodycam, die beelden daarvan delen op YouTube. Niet altijd met toestemming, niet altijd volgens alle privacywetten. Jerry: “Daarvoor hebben we YouTube doorgenomen, dat kost natuurlijk tijd. Vaak kan een scraper daarbij helpen: een programmaatje dat het tijdrovende zoek- en filterwerk uitvoert. Kun je het met honderd stagiairs doen? Dan lukt het zeer waarschijnlijk ook met een scraper. Leer scrapen en stel dat niet langer uit! Je kunt data-analyse loslaten op tekst, op plaatjes, op alles. Daarom is samenwerken ook zo belangrijk: je moet goed nadenken over de manier waarop je de data wilt verzamelen en vervolgens gaat analyseren. En vergeet niet: wees open over wat je hebt gedaan. Alles wat we bij Pointer doen, zetten we online. Daarop krijgen we allerlei respons, die ons meer dan eens zelf ook weer verder helpt.”

De presentatie van Jerry staat online: bit.ly/vvoj19pointer.